Litningar og gen

Frumur
Grunneining lífsins; allur líkami okkar er byggður upp af milljörðum af frumum sem sjá um allar aðgerðir líkamans. Hver fruma er eins og pínulítil verksmiðja sem leysir ýmis verkefni.

Frumulíffæri
Þetta eru sérhæfðir hlutar inni í frumunni, svipað og líffærin í líkamanum okkar (hjarta, lungu). Hvert frumulíffæri hefur ákveðið verkefni, eins og að sjá um orkuframleiðslu eða taka við prótínum.

DNA keðja
Risastór uppskriftabók líkamans sem geymir allar erfðaupplýsingar. DNA keðjan er snúinn stigi (tvöfaldur gormur) og inniheldur uppskriftirnar að öllum prótínum líkamans.

Litningar (Chromosomes)
Þetta eru pakkningar af DNA keðjunni sem er rúlluð mjög þétt upp. Þeir sjá til þess að erfðaefnið flytjist rétt til dótturfruma þegar þær fjölga sér.

Litningapör
Við höfum yfirleitt 23 pör, eða alls 46 litninga, í hverri líkamsfrumu. Þú færð annan litninginn í hverju pari frá móður og hinn frá föður.

Gen
Ákveðinn stuttur hluti af DNA keðjunni sem inniheldur uppskrift að ákveðnu prótíni. Gen eru því lykilatriði í því að mynda ákveðna eiginleika.

Prótín
Þetta eru sameindirnar sem framkvæma mestöll verkefnin í frumunum, svo sem að hraða efnahvörfumeða mynda byggingarefni. Gen gefa uppskriftina að prótínum.

Efnahvörf
Þetta eru efnabreytingar sem eiga sér stað inni í frumum og eru nauðsynlegar til að halda lífi. Prótíneru oft notuð til að stýra hraða þessara efnahvarfa.

Eiginleikar
Þetta eru ákveðin sérkenni sem við erfum, eins og hár- eða augnlitur, eða hvort við getum rúllað tungunni. Eiginleikar ráðast af því hvaða prótín genin þín búa til.

Kynfrumur
Þetta eru eggfrumur (frá móður) og sæðisfrumur (frá föður). Þær innihalda aðeins hálfterfðaefnið (23 litninga) til að geta myndað nýja lífveru.

Eggfrumur
Kynfrumur frá kvk, sem innihalda einn X- kynlitningSæðisfrumur: Kynfrumur frá kk, sem innihalda annað hvort X- eða Y- kynlitning.

Ok fruma (Zygote)
Það er heitið á frumunni sem myndast þegar eggfruma og sæðisfruma sameinast. Ok fruman inniheldur þá fullt erfðaefni (46 litninga) og er upphafið að nýju lífi.

Fóstur
Það sem ok fruman þróast í, þegar hún hefur byrjað að skipta sér og myndað flóknari mannvirki.

Kynlitningar
Eitt par af litningum (þ.e. par númer 23) sem ákvarðar líffræðilegt kyn. XX þýðir kvk og XY þýðir kk.

Líffræðilegt kyn
Kyn einstaklings sem ákvarðast af kynlitningum hans og þeim líffræðilegu og líkamlegu þáttum sem því fylgja.

Raðgreining (Sequencing)
Aðferð þar sem röð DNA kirna í genum eða heilum litningum er kortlögð. Þetta hjálpar vísindamönnum að lesa “uppskriftirnar” í DNA keðjunni

Erfðir og ákvarðanir
Við erfum eiginleika eins og augnlit, en við erfum líka hættuna á ákveðnum sjúkdómum. Ef þú gætir gengið í gegnum raðgreiningu og komist að því að þú hefðir mikla hættu á ákveðnum sjúkdómi, vildir þú vita það? Hvaða áhrif myndi sú vitneskja hafa á líf þitt?

Gen og ábyrgð
Genin okkar búa til prótínin sem hafa áhrif á hegðun okkar. Hversu mikil ábyrgð liggur í genunum okkar og hversu mikil í umhverfinu eða þeim ákvörðunum sem við tökum á hverjum degi?

Kynfrumur og erfðalán
Kynfrumur (egg og sæði) bera aðeins helming erfðaefnisins. Af hverju er þetta nauðsynlegt þegar tvær kynfrumur sameinast til að búa til ok frumu? Hvað myndi gerast ef báðar kynfrumurnar hefðu allar 46 litningana?

Siðfræði og raðgreining
Raðgreining verður ódýrari og algengari. Af hverju þarf að fara varlega í að nota líffræðilegt kyn eða erfðaeiginleika fólks til að taka ákvarðanir um störf, tryggingar eða fóstur?

Kynlitningaspilið (Erfðir kyns)
Þessi æfing sýnir hvernig erfðir líffræðilegs kyns ráðast af líkindum.

Markmið
Að skilja hvernig kynfrumur sameinast til að ákvarða líffræðilegt kyn.

Efni
Tvær myntir eða spaðar. Mynt 1 (móðir) hefur X á báðum hliðum. Mynt 2 (faðir) hefur X á annarri hliðinni og Y á hinni.

Framkvæmd
Nemendur skiptast á að kasta báðum myntunum saman 20 sinnum.
Þeir skrá niður niðurstöðuna í hvert skipti (XX = Kvk, XY = Kk).
Kynfrumur (myntirnar) sameinast til að mynda ok frumu.

Niðurstaða
Berið saman hlutfallið milli XX og XY. Þetta sýnir að líffræðilegt kyn erfist eftir líkindum og ræðst eingöngu af þeim kynlitningi sem sæðisfruma föðurins flytur.