Hvernig virka erfðir?

Erfðaefni
Þetta eru allar leiðbeiningarnar og teikningarnar sem fruma notar til að búa til lífveru. Það geymir allar upplýsingarnar um það hvernig við eigum að líta út og virka, og erfist frá foreldrum til barna.

DNA keðja
Þetta er efnið sem erfðaefnið er búið til úr, og er eins og langur snúinn stigi sem er geymdur í frumunni. Röð byggingareininga í DNA keðjunni ákvarðar allar lífsnauðsynlegar uppskriftir.

Gen
Stuttur hluti af DNA keðjunni sem inniheldur uppskrift að ákveðnu prótíni og hefur áhrif á tiltekinn eiginleika. Genin eru því lykilatriði í því að mynda ákveðin einkenni.

Einkenni
Þetta eru sýnilegir eða mælanlegir eiginleikar okkar, eins og hæð, augnlitur, eða hvort við erum með ákveðna sjúkdómshættu. Einkenni ráðast af samspili erfða og umhverfis.

Genasamsæta (Allele)
Þetta eru mismunandi útgáfur af sama geni. Til dæmis eru til mismunandi genasamsætur sem ráða því hvort augun þín verða brún eða blá.

Erfðabreytur
Þetta eru nánast samheiti yfir Genasamsætur og vísa til þeirrar fjölbreytni sem er til staðar í genum. Þær valda því að við erum öll örlítið frábrugðin.

Stökkbreytingar (Mutations)
Þetta eru varanlegar breytingar sem verða á röð DNA í geninu. Þær skapa nýjar erfðabreytur og eru því uppspretta alls erfðabreytileika.

Erfðabreytileiki
Hversu mikill munur er á erfðaefni einstaklinga innan ákveðins hóps eða tegundar. Mikill erfðabreytileiki er mikilvægur svo tegundin geti lifað af ef umhverfið breytist.

Ríkjandi gen (Dominant Allele)
Þessi útgáfa af geninu sýnir sig alltaf í einkenninu ef hún er til staðar. Ef þú færð eitt ríkjandi gen, mun það yfirgnæfa víkjandi genið.

Víkjandi gen (Recessive Allele)
Þessi útgáfa af geninu sýnir sig aðeins í einkenninu ef þú færð tvö víkjandi gen (eitt frá hvoru foreldri).

Arfhreinn (Homozygous)
Þýðir að einstaklingurinn hefur fengið sömu genasamsætu (eða útgáfu af geninu) frá báðum foreldrum.

Arfblendinn (Heterozygous)
Þýðir að einstaklingurinn hefur fengið tvær mismunandi genasamsætur fyrir sama gen, þ.e. eina útgáfu frá hvoru foreldri.

Víkjandi og ríkjandi
Gefum okkur að brún augu séu ríkjandi og blá augu séu víkjandi. Hvernig geta tveir einstaklingar með brún augu (sem eru arfblendingar) eignast barn með blá augu? Hvað segir þetta okkur um erfðir okkar?

Stökkbreytingar og þróun
Stökkbreytingar eru uppspretta nýrra genasamsæta. Hvernig gæti ein stökkbreyting leitt til nýs einkennis í dýri sem hjálpar því að lifa af í breyttu umhverfi? Af hverju er erfðabreytileiki mikilvægur fyrir lífríki jarðar?

DNA og sjálfsmynd
Allt okkar erfðaefni er geymt í DNA keðjunni. Hversu mikið af því sem við erum (einkenni, persónuleiki) er ákvarðað af genum okkar, og hversu mikið af umhverfinu okkar?

Raðgreining og framtíð
Hvaða ávinningur og hættur fylgja því ef við getum raðgreint allt erfðaefni fólks og vitað fyrirfram hvort það sé arfhreint eða arfblendið fyrir ákveðna sjúkdóma?