Erfðaefnið - DNA

Fruma
Grunneining lífsins; allt líf á jörðinni er byggt upp af frumum, allt frá bakteríum til manna. Frumur eru eins og pínulitlar verksmiðjur sem sjá um allar aðgerðir í líkama okkar, svo sem að framleiða orku og laga skaða.

Kjarni
Þetta er stjórnstöð frumunnar. Hann inniheldur mest allt erfðaefnið og stýrir því hvað fruman á að gera.

Erfðaefni
Þetta eru allar leiðbeiningarnar og teikningarnar sem fruman notar til að búa til lífveru. Þetta efni geymir allar upplýsingarnar um það hvernig við eigum að líta út og virka.

DNA (Deoxýríbósakjarnsýra)
Þetta er sjálft erfðaefnið og geymir allar erfðaupplýsingarnar. DNA er eins og risastór uppskriftabók sem segir frumunni til um hvaða prótein hún á að búa til.

DNA keðja
Þetta er formið sem DNA tekur á sig, eins og snúinn stigi (tvöfaldur gormur). Löng DNA keðja er samsett úr mörgum pínulitlum byggingareiningum sem kallast kirni.

DNA kirni (Nucleotides)
Þetta eru litlu byggingareiningarnar í DNA keðjunni. Það eru fjórar tegundir kirna (A, C, T, G) og röð þeirra ákvarðar erfðaupplýsingarnar.

Erfðir
Þetta er ferlið þegar þú færð erfðaefni frá foreldrum þínum. Það er ástæðan fyrir því að þú erfir eiginleika eins og augnlit eða ákveðna hæð.

Stökkbreytingar (Mutations)
Þetta eru varanlegar breytingar sem verða á röð DNA kirna í DNA keðjunni. Sumar stökkbreytingar eru skaðlausar eða hjálplegar, en aðrar geta valdið sjúkdómum.

Lífsýni
Lítið sýni af líffræðilegu efni sem er tekið úr lífveru, svo sem blóð, húðfrumur eða munnvatn. Hægt er að greina DNA úr lífsýni til að fá upplýsingar um erfðir eða persónu.

Erfðir og einstaklingseinkenni
Við fáum erfðir frá foreldrum okkar, en við erum samt einstök. Hvaða hlutverk heldur þú að umhverfið og reynsla okkar spili í því að móta þá manneskju sem við erum, miðað við þær erfðaupplýsingar sem við fæddumst með?

DNA og sjúkdómar
Stökkbreytingar geta stundum valdið alvarlegum erfðasjúkdómum. Á að rannsaka fólk og gefa því upplýsingar um sjúkdóma sem það gæti fengið í framtíðinni, jafnvel þótt engin lækning sé til?

Lífsýni og réttlæti
Þegar lífsýni eru notuð í lögreglurannsóknum eða til að bera kennsl á fólk, hvar liggja þá mörkin milli öryggis samfélagsins og mannréttinda einstaklingsins?

Kjarni sem stjórnstöð
Kjarninn inniheldur allar DNA keðjurnar sem segja frumunum hvernig þær eiga að virka. Ef það væri hægt að breyta DNA kirnum í kjarnanum til að gera fólk gáfaðra eða sterkara, ætti þá að leyfa það? Af hverju/af hverju ekki?

Einangrun DNA úr ávexti (Lífsýni á einföldu stigi)
Þessi tilraun sýnir að DNA er raunverulegt efni sem er til í öllum frumum.

Markmið
Að sjá erfðaefni með berum augum.

Efni
Banana- eða jarðaberjabitar, salt, uppþvottalögur, vatn, sigti, og ískalt alkóhól (t.d. spritt).

Framkvæmd
Stappið ávöxtinn (til að brjóta frumuveggi).
Bætið við uppþvottalegi (til að leysa upp kjarnann og frumuhimnuna).
Bætið við salti (til að klístra DNA keðjurnar saman)
Bætið varlega ísköldu alkóhóli ofan á blönduna.

Niðurstaða
DNA mun rísa upp í skýjuðum þráðum milli laganna. Nemendur geta tekið lífsýni af þessum þráðum með tannstöngli og séð erfðaefnið sem hvíta, slímuga þræði.